۱۳۸٩/۱٢/٦

 

مجموعه رباعیات خواجه عبدالله مروارید کرمانی، از شاعران دوره تیموری، موسوم به «مونس الاحباب» با تصحیح سید علی میرافضلی به‌زودی توسط مرکز پژوهش کتابخانه مجلس شورای اسلامی منتشر خواهد شد.

«مونس الاحباب» در بردارنده 184 رباعی در موضوعات مختلف است که خواجه شهاب‌الدین عبدالله صدر مروارید متخلص به «بیانی کرمانی» آنها را در فاصله سال‌های 911 تا 913 هجری گرد آورده و به ابن حسین میرزا فرزند سلطان حسین بایقرا تقدیم کرده است.

مروارید کرمانی یک شخصیت چند وجهی است که مدتی منشی سلطان حسین بایقرا و چندی وزیر او بود و علاوه بر سمت‌های دیوانی، در نواختن ساز قانون تبحّر خاصی داشت و در فن «صوت بستن» و به اصطلاح امروزی آهنگ‌سازی ماهر بود و بعضی تصنیف‌های ساختۀ او، در خراسان آن روزگار شهرت بسیار یافته بود.

وی خوشنویس زبردستی نیز بود و هفت قلم را به استادی می‌نوشت و نمونه خطوط تعلیق او در مرقع نفیسی که به فرمان شاه طهماسب صفوی فراهم آمده و به سلطان مراد سوم هدیه شده، موجود است. این مرقع هم اکنون در کتابخانه دانشگاه استانبول ترکیه نگهداری می‌شود.

مروارید کرمانی از جمله منشیان نام‌آور دورۀ تیموری است و مجموعه منشات خود را در کتابی که  «شرف‌نامه» نامیده می‌شود، گرد آورده است. «شرف‌نامه» شامل نامه‌ها و مکاتیب و منشورها و احکام و فرمان‌هایی است که از طرف حسین بایقرا و با انشای مروارید کرمانی قلمی شده است، و آنها را پروفسور هانس روبرت رویمر به آلمانی ترجمه و تفسیر کرده و در سال 1951 میلادی در شهر ویسبادن به چاپ رسانده است. این منشات تا یکی دو قرن بعد از مرگ مروارید، به عنوان نمونه نامه‌نگاری دیوانی استفاده آموزشی داشت.

مروارید کرمانی در زمان شاه اسماعیل صفوی مأمور نگارش دو تاریخ منظوم و منثور شد. تاریخ منثور را به اتمام رسانید و تاریخ منظوم با مرگ او ناتمام ماند. متأسفانه از تاریخ منثور او نسخه‌ای شناسایی نشده است، اما زین‌الدین واصفی، تاریخ‌نگار دوره صفوی، از آن مطالبی در کتاب خود به‌نام «بدایع الوقایع» نقل کرده است.

خانه خواجه عبدالله مروارید در هرات محل گرد آمدن شاعران و ادبای معروف خراسان بود و زین‌الدین واصفی شرح دقیق و شیوایی از یکی از مجالس او به دست داده است. در سال 907 هجری فریدون میرزا، دیگر فرزند حسین بایقرا، گروهی از سخن‌شناسان ایران را گرد آورد تا به جمع و تدوین دیوان حافظ بپردازند. این نخستین کوشش در تصحیح و تنقیح اشعار این شاعر بزرگ ایرانی است. سرپرستی این کار را مروارید کرمانی بر عهده داشت و بر نسخۀ فراهم آمده،‌ مقدمه‌ای نگاشت. این نسخه، به اهتمام استاد احمد مجاهد در سلسله انتشارات دانشگاه تهران به چاپ رسیده است (1379).

مروارید کرمانی، در شعر «بیانی» تخلص می‌کرد و «دیوان اشعار» و «مونس الاحباب» از جمله آثار شعری اوست. از دیوان او، دو نسخه در کتابخانه‌های ترکیه و پاکستان موجود است و تا کنون به چاپ نرسیده است. و تصحیح «مونس الاحباب» بر مبنای چهار نسخۀ خطی و کتاب «منشآت سلیمانی» که سال گذشته چاپ شده، به اتمام رسیده و قرار است بهار سال آینده توسط کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی به چاپ برسد.

«مونس الاحباب» از جنبه ارزش ادبی، در ردۀ آثار متوسط جای دارد، اما به لحاظ مطالعات پژوهشی در حوزۀ رباعی فارسی، اثری ارزشمند تلقی می‌شود. هدف مروارید از گردآوری رباعیات خود، استفاده نویسندگان و منشیان از آنها در نامه‌ها و نوشته‌های اداری و عاطفی بوده است و از این جنبه، مورد اقبال مخاطبان در سده‌های بعدی قرار گرفته است. تا آنجا که دبیران دبیرخانۀ شاه سلیمان صفوی، 140 فقره از رباعیات او را در فصل هشتم کتاب «منشآت سلیمانی» گنجانده‌اند.

 29 رباعی از رباعیات مروارید کرمانی، در منابع متأخر (دورۀ قاجار) وارد مجموعه رباعیات ابوسعید ابوالخیر و بابا افضل کاشانی شده و به نام آن دو بزرگ اشتهار یافته است. تا‌ آنجا که شمس لنگرودی شاعر معاصر، در کتاب «رباعی محبوب من» که منتخبی از بهترین رباعیات فارسی است، چهار فقره از رباعیات مروارید را به نام ابوسعید ابوالخیر نشر داده است.

قابل ذکر است خاندان مروارید از خاندان‌های اصیل ایرانی بوده‌اند و پدر خواجه عبدالله به نام خواجه شمس‌الدین محمد صدر مروارید کرمانی، از بزرگان کرمان بود که در اواسط قرن نهم هجری به هرات کوچید و در آنجا به وزارت دو تن از شاهان تیموری ابوسعید بهادر و حسین بایقرا رسید. وی در پایان عمر، تولیت مزار خواجه عبدالله انصاری را بر عهده داشت و در 904 هجری در هرات درگذشت.

عبدالله مروارید در 865 هجری به دنیا آمد و در سن 57 سالگی در ماه رجب 922 هجری از دنیا رفت. پسر او محمد مؤمن مروارید از خوشنویسان بنام قرن دهم است و مدتی تربیت سام میرزا صفوی، فرزند شاه اسماعیل را بر عهده داشت و شاه طهماسب نیز او را به سرپرستی کتابخانۀ سلطنتی گماشت. وی در آن کتابخانه، مرقع عظیمی ترتیب داد که به گفتۀ مرحوم مهدی بیانی، از حیث تنوع خطوط و استقامت و استواری و ملاحت و حُسن سلیقه از کاتبی واحد کم نظیر است. محمد مؤمن مروارید در 947 هجری به هند کوچید و سالی بعد در آن دیار درگذشت.

از نوادگان عبدالله مروارید، احمد و محمد و معظّم میرک صالحی، از رجال دورۀ صفوی بودند و در شعر و انشاء نام برآوردند. خاندان مروارید، تا امروز نیز پابرجاست و مرحوم آیت‌الله حاج شیخ میرزا حسنعلی مروارید، از علمای نامدار مشهد، از فرزندان عبدالله مروارید محسوب می‌شود.

در مقدمه 60 صفحه‌ای «مونس الاحباب»، احوال و آثار مروارید کرمانی به تفصیل مورد بررسی قرار گرفته است و در ضمایم کتاب نیز حدود 400 بیت از اشعار پراکنده این شاعر، اعم از غزل و قصیده و قطعه و رباعی، از منایع مختلف خطی و چاپی گنجانده شده است. غزل‌های مروارید، دارای موضوعات لطیف عاشقانه است و ابیات وقوعی آن، بیانی کرمانی را در کنار پیشتازان «مکتب وقوع» جای می‌دهد.

 

..

خبر انتشار مونس الاحباب را در سایت خبرگزاری کتاب ایران بخوانید.





کلمات کلیدی :کرمانیات و کلمات کلیدی :مسایل رباعی و کلمات کلیدی :کتابهای من

به قلم : سید علی میرافضلی ; کتابت در ساعت ٤:٥۸ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/۱٢/٦
    لینک مطلب   نظر شما ()