۱۳۸۸/۱٠/۱۱

 

بخش عمده‌ای از مثل‌های فارسی را امثال منظوم و موزون تشکیل می‌دهد. و دلیل آن احتمالاً درآمیختگی ذهن ایرانیان به وزن و سهولت یادگیری و ماندگاری امثال در قالب‌های موزون است. بخشی از امثال موزون فارسی، از دیوان شعرا به فرهنگ عامه راه یافته و برخی دیگر نیز، شکل موزون شده امثال عامیانه است.

مثل «گواه عاشق صادق در آستین باشد» از جمله امثالی است که از کلام شعرا مایه گرفته و در زبان فارسی رایج شده است (رک. مجمع الامثال، 130؛ خزینة الامثال، 290؛ امثال و حکم، ج 3، 1328؛ داستان‌نامه بهمنیاری، 475؛ فرهنگ امثال سخن، ج 2، 926؛ فرهنگ بزرگ ضرب‌المثلهای فارسی، ج 2، 1533).

این مثل را در جایی بکار می‌برند که بخواهند ظواهر امر را دلیل صحت ادعا تلقی کنند. به گفته بهمنیار، «آدم راستگو را از قیافه و حالاتش می‌توان شناخت».

..

این مثل نخستین بار در غزلهای عماد فقیه کرمانی (درگذشته 773 ق) ظهور کرده و احتمال دارد ساخته و پرداخته ذهن او باشد:

گواه حال من اشک است و آستین پُر ازوست

گواه عاشق صادق در آستین باشد (دیوان، چاپ جدید، 173).

..

در نیمه نخست قرن دهم هجری، قاضی محمد غفاری متخلص به وصالی تضمین بسیار مناسبی ازین مثل کرده و عناصر آن را برای روایت ماجرایی عاشقانه بکار گرفته است:

قاضی محمد غفاری. مدتی قاضی ری بود و تخلص وصالی می‌کرد. در شهور سنه اثنی و ثلاثین و تسعمایه {932 ق} سجل حیاتش به توقیع فنا مختوم شد. گویند که در هنگام جوانی، جوانی صادق نام او را در حوض آبی انداخته و دستش را مجروح ساخت. این قطعه را در آن باب گفته:

ز عشق صادق اگر دست من شکست، چه باک؟

کسی که عاشق صادق بود چنین باشد

پی ثبوت مرا احتیاج بیّنه نیست

گواه عاشق صادق در آستین باشد (تحفه سامی، 121).

..

حکیم رکن‌الدین مسعود کاشانی متخلص به مسیح و معروف به حکیم رکنا، از شاعران و طبیبان و خوشنویسان دوره صفوی است که از مقربان درگاه شاه عباس بود و ازو رنجیدهخ خاطر شد و به هندوستان رفت و به دربار اکبرشاه پیوست و چندی نیز ملازم جهانگیر پادشاه و شاه‌جهان بود و در زمان شاه صفی به ایران بازگشت و در اصفهان و شیراز  و کاشان بود تا اینکه به سال 1066 هجری در موطن خود درگذشت. صائب تبریزی شاگرد او بود. دیوانش قریب به 60 هزار بیت شعر دارد که اغلب اشعار متوسطی است. در اشعار او، اشاره به مثل مذکور هست:

دل صدیق من انگشتر جهانگیری است

ولی چه سود که جنگ درفش با مشت است

گواه عاشق صادق در آستین باشد

گواه بنده که صادق‌ترم در انگشت است (بهار عجم، ج 1، 631).

..

یک قرن بعد ازآن، یکی از همشهریان مسیحا، به نام میرزا محمد مخلص کاشانی (درگذشته 1150 ق) که اصلش از قریه نراق بود، این مثل را در غزلی تضمین کرده است:

ز دست برده دلم را صفای ساعد او

گواه عاشق صادق در آستین باشد (دیوان، 152).

..

این مثل امروزه در بین عامه مردم، چندان رواجی ندارد.

 





کلمات کلیدی :مثل‌نگاری

به قلم : سید علی میرافضلی ; کتابت در ساعت ٢:٢٢ ‎ب.ظ روز ۱۳۸۸/۱٠/۱۱
    لینک مطلب   نظر شما ()