۱۳۸۸/٢/٢۸

دکتر محمد امین ریاحی/ آبان 86

دکتر محمد امین ریاحی روز شنبه پس از سی سال انزوا در سن 86 سالگی درگذشت.

آن عزیز ارجمند که از شاگردان مرحوم بدیع الزمان فروزانفر بود، در حوزه تصحیح متون ادبی و عرفانی اثرات گرانبهایی از خود بجا گذاشت. اما با تأسف بسیار، در سی سال دوران انقلاب به دلیل مسئولیت‌هایی که در دوران پهلوی داشت (در وزارت فرهنگ)، در انزوا و تنگنا زندگی کرد و جز عده‌ای انگشت‌شمار، کسی از دانش او بهره‌ای نبرد.

آبان ماه 86 به همراه نادر مطلبی کاشانی، محسن جعفری مذهب و عمادالدین شیخ الحکمایی به دیدار او رفتیم. خانه‌اش در حوالی خیابان خواجه عبدالله انصاری بود، نزدیک دفتر روزنامه اعتماد. سبک معماری خانه او مرا به یاد خانه مینوی که اکنون کتابخانه شده است و خانه دکتر شفیعی کدکنی انداخت. تکیده‌تر شده بود از سه سال پیشترش که برای اولین بار مرا در خانه‌اش به گرمی پذیرفت و از کار و بارم پرسید. با گوشی موبایل چند تا عکس ازو گرفتم. محسن جعفری مذهب نیز صدایش را ضبط کرد. گوش‌هایش سنگین بود و بایستی بلند سخن می‌گفتیم. اما حافظه‌اش همچنان نیرومند بود و سرشار از یادهای دریغ‌آلود.

در عسرت آبرومندانه‌ای می‌زیست. حقوقش را از همان آغاز انقلاب قطع کرده بودند. و اندوخته‌اش نیز به پایان آمده بود و حق التألیف کتاب‌هایش نیز کفاف زندگی را نمی‌داد. اما همچنان محتشم می‌نمود. پاره‌ای از یادداشت‌ها و کتاب‌هایش را همان ابتدا به یغما برده بودند، احتمالاً به عنوان مدرک جرم خیانت‌های بی‌شمار او که چیزی نبود جز تحقیقات و تتبعات آن استاد در حوزه فرهنگ و ادب فارسی. از خانه که بیرون آمدیم، سر کوچه چشمم به تابلوی روزنامه اعتماد افتاد. با خودم گفتم چیزی در شرح این دیدار بنویسم و برای روزنامه بفرستم. اما منصرف شدم. روزنامه‌ها سوژه‌های مهم‌تری داشتند. البته احتمالاً در این چند روز همه آنها داد مرثیه را خواهند داد.

نادر مطلبی کاشانی از سه چهار سال پیش قرار بود «نکوداشت‌نامه» او را چاپ کند و قبل از آنکه بمیرد، تقدیمش کنند. اما این آرزو با توجه به دفع الوقت‌های بی‌شمار عملی نشد.

..

مهمترین اثر دکتر ریاحی، تصحیح «مرصاد العباد» نجم‌الدین رازی است که از مهمترین متون عرفانی فارسی به‌شمار می‌رود. این اثر، پایان‌نامه دکترای ایشان بود (1339 ش) و با مقدمه‌ای جامع و توضیحات ارزشمند بارها به چاپ رسیده است.

تصحیح کتاب «نزهة المجالس» اثر جمال خلیل شروانی از دیگر تحقیقات مهم او بود. نزهة المجالس مهم‌ترین منبع در شناخت رباعیات کهن فارسی است و از سال انتشار تا امروز کتاب بالینی من بوده است (زوار، 1366). در مورد این کتاب یادداشت‌های متعددی فراهم کرده بودم که سال 76 طی دو شماره در مجله معارف از منشورات مرکز نشر دانشگاهی چاپ شد. و همین، بهانه دیدار نخست من بود با آن استاد یگانه.

«تاریخ خوی» دیگر اثر ارزنده دکتر ریاحی است. خوی زادگاه او بود و بررسی مهم او در مورد مدفن شمس تبریزی در خوی، مقالتی محققانه و راهگشاست. گو اینکه دولت ترکیه بنا به سیاست جذب توریست، هنوز هم مقبره جعلی واقع در قونیه را آرامگاه شمس تبریزی می‌داند.

«کسایی مروزی، زندگی و اندیشه و شعر او»، کتاب درسی ما بود در دوران تحصیل در دانشگاه. مرحوم دکتر مهدی درخشان هم کتابی در همین زمینه داشت که ما آن دو کتاب را با هم می‌خواندیم.

کتاب «سرچشمه‌های فردوسی شناسی» (پژوهشگاه علوم انسانی، 1372) یادگار ارزشمندی است از نخستین دیدارمان در مهرماه 1383 که با دستخط اهدایی او، زینت کتابخانه من است.

«چهل گفتار در ادب و تاریخ و فرهنگ ایران» مجموعه‌ای از مقالات اوست که انتشارات سخن آنها را در سال 1379 بازچاپ کرد. این کتاب در شش بخش سامان یافته است: زبان و فرهنگ ما، فردوسی و شاهنامه، در احوال گذشتگان، در آیینه تاریخ، نکته‌ها، یاد استادان و یاران رفته.

«زبان و ادب فارسی در قلمرو عثمانی» یادگار دوران مأموریت دکتر ریاحی در کشور ترکیه طی سالهای 1342 تا 1347 به عنوان رایزن فرهنگی است (نشر پاژنگ، 1369). رایزنان فرهنگی آن دوران را که اغلب از بزرگان و دانش‌آموختگان فرهنگ و ادب بودند، مقایسه کنید با بسیاری از رایزنان فرهنگی امروز که با بضاعتی اندک از دانش و فرهنگ و انبانی انباشته از ادعا، باید پاسدار ارزشهای فرهنگی ما در کشورهای دیگر باشند.

تصحیح «رتبة الحیات» خواجه یوسف همدانی که به همراه «رسالة الطیر» منسوب به نجم‌الدین رازی در یک مجلد منتشر شده است، «گلگشت در شعر و اندیشه حافظ» و... از دیگر آثار استاد ریاحی است.

 





کلمات کلیدی :یادداشتها

به قلم : سید علی میرافضلی ; کتابت در ساعت ٩:۳٩ ‎ق.ظ روز ۱۳۸۸/٢/٢۸
    لینک مطلب   نظر شما ()